nasxixxx.gif (463 bytes)
 

Uoči izbijanja Prvog srpskog ustanka, Pirot i pirotski kraj, bio je područje sa većinskim srpskim stanovništvom. Pirotsko stanovništvo se pre svega bavilo ratarstvom, zemljoradnjom i stočarstvom. Srbi su činili većinu, a Turci Osmanlije su bili manjina, kako u samom gradu, tako i u pirotskom kraju. Tursko stanovništvo je živelo na levoj obali Nišave u okolini pirotskog grada, dok je hrišćansko stanovništvo živelo na desnoj. Turci su svojim čivčijama podigli zgrade da bi obrađivali zemlju u Tijoj Bari, kako predpostavlja Kosta N. Kostić, a baru su vremenom nasipali i nastanili se kako se broj stanovnika povećavao. Već u četvrtoj deceniji XIX veka Tija Bara je gusto naseljena, isključivo srpskim hrišćanskim stanovništvom.

Iako su zvanično bili u slopu Turske, Piroćanci su učestvovali u Prvom srpskom ustanku. Od samog početka ustanka, hajduci iz krajeva oko Nišave i sa Stare planine učestvuju u svim akcijama srpske ustaničke vojske. Knez Marinko je pod zapovedništvom imao i dobrovoljce iz pirotskog kraja. Sin kneza Marinka, Blagoje Marinković, bio je Karađorđev pratilac, a potom i vojvoda Sokolske nahije. Od 1805. godine oslobodilački pokret ojačava pod uticajem događanja u okolnim nahijama, Leskovačkoj i Niškoj. Veliki broj dobrovoljaca, pojedinačno ili u grupama prelazi u Srbiju i bori se na strani Karađorđeve vojske.

Od izbijanja Prvog srpskog ustanka, turske vlasti činile su sve da spreče njegovo širenje, naročito na krajeve oko Pirota i Nišave, ali već 5. aprila 1805. godine objavljena je vest da su se hrišćani u pirotskom kraju podigli protiv Turaka, a ustanak preti da se raširi. U bici kod Deligrada 1806. godine učestvovalo je i mnogo ratnika Piroćanaca.

Drugi srpski ustanak

Što se tiče Drugog srpskog ustanaka, borci pirotskog kraja nisu učestvovali u borbama Srba sa Turcima zato što se ustanak koji je predvodio Miloš Obrenović nije širio izvan beogradskog pašaluka, ali su mnogi Piroćanci, izbegli za vreme Prvog srpskog ustanka, učestvovali u borbama.

Pisma iz 1816. godine pokazuju, da su pirotske čorbadžije, pored ekonomskog uticaja, imale i značajan politički uticaj. U Pirotu je postojala tajna organizacija nastala pre 1820. godine. Kao dokaz mogu poslužiti dva pisma iz Hilandara. Jedno su pisali pirotski trgovci, a drugo hilandarski duhovnik Ignatije. Ona pokazuju da je grčki oslobodilački pokret protiv Turaka imao odjeka i u Pirotu. Revolucionarne ideje, pre svega Heterita iz Grčke, prenosila su crkvena lica. U prvom pismu se, naime, čorbadžije obraćaju Hilandaru povodom sultanove naredbe da se izgna protosinđel Danilo, koji je bio pripadnik grčkog oslobodilačkog pokreta heterista, i traže njegovo izbavljenje. Iz drugog pisma saznajemo da su svetogorski duhovnici boravili u Pirotu i da Turci represalijama potiskivali širenje uticaja grčkog oslobodilačkog pokreta. Uspešnim završetkom grčkog ustanka i mirom u Jedrenu 1829. godine granica Srbije spustila se na jug u pravcu Niša i Pirota kod Oreovice.

Pošto je Srbija dobila autonomiju veze Pirota sa njom počinju da bivaju sve jače. Te veze održavaju trgovci i zanatlije koji su sa Srbijom održavali poslovne odnose. Potvrda o njihovom ekonomskom jačanju je i njihova uloga dobrotvora pri izgradnji crkava i manastira. O tome svedoči natpis nad ulaznim vratima Stare crkve na Pazaru, podignute 1834. godine. Grad je u zapisima opisivan kao čist, sa dosta dućana i kafana. Ali se iste godine u Pirotu pojavila prvo kuga, a portom i kolera.

Postavljanje srpsko-turske granice, uticalo je na doseljavanje muslimana i Turaka iz oslobođenih nahija. To je ponovo pogoršalo srpsko-turske odnose, jer su doseljenici pokušali da na silu uzmu hrišćanska sela i posede. Ovi doseljenici ne poštuju ni tursku vlast, odnosno sultanovu, tako da se u Pirotu ponovo vrši progon i zulum nad viđenijim ljudima. Stanovništvo najpre reaguje tako što beži u Gurgusovac, današnji Knjaževac. Od januara do aprila 1836. godine pobeglo je više od 930 ljudi.

Stalno nasilje koje su Turci vršili izaziva i kod gradskog i kod seoskog stanovništva revolt, koji prerasta u organizovani otpor.

Pirotska buna 1836. godine

Sve veći pritisak, koji su činili Turci primorao je stanovništvo u pirotskom kraju da se odluči da li izbegne u Kneževinu Srbiju i ostavi sve što ima ili da se bori. Veliki broj onih koji su pobegli pred zulumom, učinio je da se Turske vlasti zapitaju šta će se desiti ako se vrate naoružani i spremni da se bore da bi povratili svoja ognjišta. Oni koji su na teritoriji Kneževine Srbije već počeli da se organizuju, skrenuli su pažnju na sebe. Da bi zaštitio Srbiju od novih ratova, Miloš organizuje pregovore progonjenih Srba sa Tucima. Usledili su pregovori, izaslanik Miloša Obrenovića u ovim pregovorima bio je Avram Petronijević. Dogovoreno je da se izbegli Piroćanci vrate, a da Hadži-Neša bude postavljen za kodžabašu.

Dok su pregovori trajali, u Pirotu je izbio sukob između Turaka i oko 8000 Piroćanaca. Vođa bune bio je Hadži-Neša Filipović. On je po mišljenju Piroćanaca trebao da bude predstavnik sultanove vlasti. Dakle buna nije bila usmerena protiv sultana, već protiv njegovih predstavnika u Pirotu. Narod je umiren pošto je smenjen ajan Mahmud, a za vladiku postavljen Nektarije.

Ali uprkos svemu mir nije trajao dugo. Već 14. avgusta 1836. godine, kod Temačkog manastira, sakupio se veliki broj pobunjenika. Vođa pobune bio je Cvetko, bivši policajac iz Pirota. U prvom sukobu sa Turcima, u blizini Golemog mosta u Pirotu, pobunjenici su bili primorani da se povuku u pravcu srpsko-turske granice. Knez Miloš, međutim, zahteva da se buna uguši makar i nabrutalnijim merama, pogubljivanjem, pa je pirotska Porta popustila i privremeno utišala bunu, a položaj hrišćana je poboljšan određenim administrativnim merama.

Osim stradanja od osmanlijske samovolje, Piroćancima je u ta vremena pretilo još jedno veliko zlo – kuga. U samoj varoši je od kuge 1836-1837. godine umrlo 4000 duša. Ovakav gubitak promenio je demografsku sliku, jer je veći deo tuskog stanovništva nastradao. Kuga je nanela štetu i pirotskoj ekonomiji.

Stanje koje je nastalo posle Pirotske bune nije se moglo održati. Godine 1841. za niškog upravitelja postavljen je Mustafa-Sofi paša, koji je svojim postupcima prema narodu, uticao da dođe do izbijanja novog ustanaka. Iako su porta i sultan želeli da novim hatišerifom poboljšaju odnose muslimana i hrišćana i stabilizuju ekonomski i politički položaj Osmanske države, to im nije pošlo za rukom. Protiv ove reforme su bili skoro svi muslimani pa je došlo do potpune anarhije u pojedunim područjima. Jedan od onih koji su takvo stanje hteli da iskoriste bio je i Mustafa-Sofi paša.

Najvažniji događaj, u Pirotskoj nahiji, bio je osvajanje Bele Palanke. Međutim, posle nekoliko sukoba sa turskom vojskom, koja je bila nadmoćnija, izgubili su je. Turcima su u pomoć prišli i arbanasi, koji su ostali upamćeni po velikim zulumima. Mnogo žena i dece odvedeno je u roblje, a veliki broj ljudi je preveden u islam.

Slom narodnog ustanka 1841. godine je pogoršao položaj gradskog i seoskog stanovništva. Jaz između spahija i hrišćana je produbljen. Turska uprava u Pirotskoj nahiji bila je neefikasna, a to je dovodilo do samovolje turskih činovnika i pravne nesigurnosti građanstva. U Pirotu je obnovljena institucija kodžobaše koja je bila ukinuta 1841. godine, a predstavljala je neku vrstu samoupravnih prava hrišćana u okviru pojedinih opštinskih teritorijalnih jedinica. Ovim je na izvestan način bila priznata lokalna samouprava.

Uskoro je ponovo došlo do promene turske zvanične politike, a samim tim i njenog odnosa prema hrišćanskom stanovništvu. Porta je izjednačila položaj hrišćanskog stanovništva sa pripadnicima tursko-muslimanskog društva. Ovim je trebala da se spreči želja za oslobađanjem hrišćanskih podanika i da se oni što više vežu za tursku državu.

Sredinom XIX veka Pirot je bio pod velikim uticajem ekonomskih i društvenih kretanja u Srbiji. Uspostavlja se proizvodnja za potrebe tržišta, a zbog svog geografskog položaja, Pirot postaje trgovinski i zanatlijski centar. Nadaleko je bio poznat vašar u Pirotu, koji je trajao – mesec dana. Iako je poljpoprivreda bilo osnovno zanimanje u pirotskom kraju, gradsko stanovništvo se najčešće bavilo zanatima: ćilimarstvom, kačkavaljdžijskim zanatom, grnčarstvom, kožarstvom. Javnu rasvetu grad je dobio 1869. godine, prvu apoteku 1865, a 1872. godine počinje sa radom i Mitad-pašina fabrika.

U drugoj polovini XIX veka težilo se stvaranju uslova za oslobođenje, ne samo pirotskog, već i drugih krajeva koji su se nalazili pod turskom upravom. Porta je zato izvršila vojne pripreme u pograničnim krajevima. Ovakva promena stanja na granicama izazvala je među stanovništvom reakciju, pa se na sličan način i oni organizuju da, u slučaju objavljivanja rata, krenu u organizovanu borbu. Ljudi iz pirotskog kraja koji su pripadali tajnom zavereničkom komitetu osnovanom u Nišu 1874. godine bili su: braća Krstići, Ranča, Mita i Ceka Čorbadžija, Živko Antić iz varoši, Miladin Mančević iz Berovice, Gliša Tabaković iz Držine, Adam Marinković iz Kuse Vrane, Viden Stanković iz Striževca, pop Đorđe i pop Grigorije iz Strelca, Jefta iz Osmakova, Todor iz Poganova, pop Radenko iz Valniša. Pripreme za oslobođenje su bile naročito vidne pred početak rata Srbije sa Turskom 1876. godine.

Po popisu iz 1873. godine Pirot sa okolinim brojao je 27741 hrišćana i 10975 muslimana (moramo skrenuti pažnju da su popisivani samo punoletni muškarci), odnosno oko 3000 hrišćanskih i 400 turskih kuća.

Krajem juna 1876. godine ustanak je okupio seljake iz pograničnih sela pirotskog kraja da, kao dobrovoljci, stupe u srpsku vojsku pod komandom generala Đure Horvatovića. Dobrovoljci iz pirotskog kraja bili su u sastavu odreda kojim je komandovao Sima Sokolov. I pored velikih borbi sa Turcima na području pirotskog kraja nije došlo do oslobađanja ovih teritorija. Po povlačenju srpske vojske Turci su opustošili i spalili mnoga sela.

U aprilu 1877. godine u rat ulazi i Rusija što menja odnos snaga. Srbi ponovo ulaze u rat i već 14.12.1877. godine srpska vojska prelazi granicu. Osvojena su pogranična utvrđenja i oslobođena Bela Palanka, Pirot, Caribrod, Trn, Brežik, Radomir i Slivnica.

Napad na tursku vojsku kod Pirota počeo je 24. decembra u 12 sati. Napadu je predhodila jaka artiljerijska vatra, a 27. decembra u 7 sati i 30 minuta sviran je juriš. Otpočeo je napad na čitavoj teritoriji. Turci su u noći između 27. i 28. decembra napustili sva utvrđenja, a ujutru i Pirot pošto su prethodno zapalili magacin baruta, koji se nalazio u utvrđenju. 28. decembra u 11 sati srpska vojska je ušla u Pirot. U borbi za Pirot poginulo je 110, a ranjeno 583 vojnika, oficira i dobrovoljaca.

Odmah po oslobodjenju 1878. godine bila je organizovana srpska uprava, a Ceka Krstić, predsednik pirotske opštine, je u junu 1878. godine sa delegacijom Piroćanaca otišao u Niš da pozdravi kneza Milana i da srpskoj vladi izrazi zahvalnost naroda pirotskog kraja. Po obustavi neprijateljstva, 31. januara 1878. godine počeli su opšti pregovori o miru, najpre u Jedrenu, a zatim i u San-Stefanu. Mirovni ugovor između Rusije i njenih saveznika sa Portom potpisan je 3. marta 1878. godine u San-Stefanu, ali je odmah bio kritikovan od strane velikih sila. Po ovom sporazumu Srbija je trebalo da ustupi osvojene teritorije Bugarskoj, iako su one bile naseljene srpskim življem. Te teritorije su obuhvatale Pirotski, Trnski i Vranjski kraj. Sanstefanski sporazum nije zaživeo, a na Berlinskom kongresu, juna 1878. godine delimično su ispunjeni zahtevi Srbije (dobila je nezavisnost i priključene su joj teritorije pirotskog kraja).

Pripajanje Srbiji donelo je Pirotu prve izbore, na kojima je izabrano šest poslanika, srpska vlada donela je odluke o otvaranju novih škola, postavljen je prvi okružni fizikus dr Janko Senkijevič. Krajem avgusta 1879. Pirot je posetio knez Milan Obrenović sa suprugom.

Mir nije potrajao dugo. Knez Milan u novembru 1885. godine počinje srpsko-bugarski rat. Pirot i pirotski kraj su ponovo okupirani, samo ovoga puta od strane Bugaraske. Međutim, Bugarska je pod pritiskim Austro-Ugarske vratila osvojene teritorije.

Posle 1885. godine nastavlja se na kratko prekinut razvoj Pirotskog kraja. Zanatstvo ima veliku ulogu u razvoju, a Pitot je na prvom mestu u Srbiji po broju tkača, tabaka, ciglara i crepara. Ipak najrazvijenije je ćilimarstvo i 1886 je osnovano Ćilimarsko društvo. Već 1887. godine kroz Pirot je prošao prvi voz, završena je Osnovna škola na Pazaru, Radoje Domanović, Jaša Prodanović i Stevan Sremac su bili profesori pirotske Gimnazije, otvorena je Pirotska radnička škola i osnovano Pirotsko pevačko društvo »Momčilo« i Pozorišna družina.

Koliko god dinamičan razvoj Pirota i pirotskog kraja bio, ne može se uporediti sa razvojem ostatka Srbije i Evrope. Pirot je ipak pre bio vaošica, nego grad. Sve veće potrebe grada donele su nove zgrade, koje su gradu dale nov izgled.Pomalo je odudarao akademizam zgrade Gimnazije, građene od 1904. do 1907 godine, ili zgrade Okružnog suda 1912. godine. Do tada je najveća zgrada bila zgrada Rabenovog zdanja koje je sazidano još 1883. godine Grad se još borio sa isušivanjem bara i regulacionim planom Tijabare i Pazara.

Pirot nije bio nepoznat. Kosta N. Kostić, profesor pirotske Gimnazije, je počeo da izučava istoriju Pirota. On je 1912. godine na stranicama prve sveske Glasnika Srpskog geografskog društva objavio rad pod naslovom Pirot, koji je privukao pažnju mnogih naučnika. O pirotskom govoru piše Aleksandar Belić, a Vladimir Nikolić proučava narodni život pirotskog kraja. Njegovo delo iz Lužnice i Nišave, napisano 1910. godine, štampala je Srpska akademija nauka.

Iz sveta u Pirot dolaze novotarije – prvi bioskop i prvi automobil.

U XX veku ukazuje se na izrabljivanje radne snage, pa se i u Pirotu organizuje sindikat i radničko udruženje. Pirotsko radničko društvo nastalo je već 1902. godine po ugledu na Beogradsko radničko društvo nastalo godinu dana ranije.

Prvi balkanski  rat (1912)

Godine mira nisu potrajale. Posle zaključenja Balkanskog saveza (Srbija, Bugarska, Crna Gora, Grčka) 17. oktobra 1912. godine objavljen je rat Turskoj. Mobilizacija je izvršena u veoma kratkom roku, pa je srpska vojska već 20. novembra završila operacije na svom bojištu, ali je zbog saveznika nastavila rat protiv Turaka.

Piroćanci su mobilisani u okviru trećeg pešadijskog puka sastavljenog od  ljudi iz pirotskog okruga, koji su se borili u sastavu Moravske divizije drugog poziva u boju kod Merdara, a kasnije učestvovali u oslobađanju Prištine i Kosova. Oni su učestvovali i u poznatoj Kumanovskoj bici, koja je bila od presudnog značaja za ishod Prvog balkanskog rata, i u boju kod Bitolja koji je označio kraj rata. Zbog izdržljivosti i brzine dejstva u Bitoljskoj bici puk je dobio nazive Gvozdeni i Leteći puk. Njihova ratna zastava odlikovana je zlatnom medaljom  za hrabrost 1912. godine.

Drugi balkanski rat (1913)

Prethodnim ratom nisu rešena sporna pitanja među balkanskim državama. Pitanje Makedonije, odnosno podele njene teritorije između Srbije i Bugarske, izazvalo je novi sukob – Drugi balkanski rat. Bugarska je 30. juna napala Srbiju bez objave rata. Druga srpska armija pod komandom generala Stepe Stepanovića ulogorila se u utvrđenom pirotskom logoru sa zadatkom da brani pravac Sofija – Pirot – Niš.

Piroćanci iz Trećeg pešadijskog puka učestvovali su u u prvim okršajima. Uspeli su da odbrane pravac Štip–Veles, zaustave bugarsku vojsku u napredovanju i pređu u kontraofanzivu. Trećepozivci iz pirotskog kraja su u okolini Pirota obezbeđivali drum Knjaževac–Pirot. Teške borbe vođene su na  padinama Tumbe, Crnog vrha i Čuke. Treći pešadijski puk je posebno počastvovan od strane Stepe Stepanovića koji ih je sačekao u Pirotu i za njih imao samo reči hvale. Mir je zaključen u Bukureštu 13. avgusta 1913. godine.

Prvi svetski rat (1914-1918)

Bugarska je u oktobru 1915. godine napala Srbiju. Na delu fronta koji je zahvatao opštinu Pirot  posebno značajna je bila bitka na Drenovoj glavi. Po naređenju Vrhovne komande, Borci Trećeg pešadijskog puka povukli su se sa utvrdjenih položaja i odstupili ka Nišu u noći između 26. i 27. oktobra, tako da je Pirot i pirotska okolina okupirana već 4. novembra.

Zauzeti krajevi Srbije nazvani su od strane Bugara – zapadnim bugarskim pokrajinama, a stanovništvo u njima – srbizovanim starim Bugarima. Zato je trebalo ukloniti sve što je podsećalo na Srbiju. Prvi korak bio je deportovanje uglednih pirotskih građana u Bugarsku i konfiskacija imovine. Veliki broj sveštenika i učitelja je tom prilikom streljan ili deportovan u Bugarsku. Oni koji su ostavljeni u Pirotu bili su batinani i maltretirani. Bugarski jezik bio je uveden kao administrativni (zvanični) jezik. Sve knjige na srpskom jeziku bile su oduzete i spaljene. Tada je uništena i biblioteka pirotske Gimnazije. Ni vrednosti i relikvije nisu pošteđene – sve što je vredelo odneto je u Bugarsku. Tom prilikom je odneta Dvostrana ikona iz Poganova i ikonostas. Bugari su zapamćeni u ovom kraju i po kosturnici u Barju koja je ostala za njima, a u   kojoj se nalaze ostaci 500 pobijenih Piroćanaca.

Intenzivna bugarizacija i teror koji su činili nad stanovništvom, kulminirao je regrutovanjem srpskih mladića u bugarsku vojsku. Takvi postupci naterali su stanovništvo pirotskog kraja da se odmetne od zakona i ode u “šumu”, odnosno, priključi se niškim i aleksinačkim ustanicima. Jovan Radović predvodio je jedan od najpoznatijih odreda, koji je, na putu za Leskovac, 24.2.1917. godine napao Bugare. Odred je formiran prilikom izbijanja Topličkog ustanka, ali je nastavio da se bori i posle gušenja ustanka.

Treći pešadijski puk je sa ostalom srpskom vojskom učestvovao u borbama i povlačenjima. Preko Albanije  povlačilo se i preko 3800 Piroćanaca, a u probijanju Solunskog fronta učestvovalo je njih 1869. Zbog već poslovičnog junaštva odlikovani su brojnim srpskim i savezničkim odlikovanjima.

Bugarska vojska je Pirot napustila 27. septembra 1918. dodine. Odmah je obrazovana Narodna odbrana, uspostavljena srpska opštinska vlast i obrazovan odbor za doček oslobodilaca. Pirot je oslobođen od bugarskoih okupatora 13. oktobra 1918. godine.

Francuzi su kao oslobodioci ušli u Pirot iz koga su se Bugari već bili povukli. Gospodin A. H. Mije u delu Kroz oslobođenu Srbiju 1918, ostavio je zapis o prolasku kroz grad. U devet sati su ušli u Pirot. Dočekali su ih pravoslavni sveštenici sa litijama i ikonama, rabin sa barjakom na kome je utisnut Solomonov pečat, deca sa cvećem i devojčice u čijim je kosama bila upletena trobojna trakica. Puku su predstavnici opštine, u znak sećanja na ova dan, poklonili ćilim. Pukovnik, na konju, stavio ga je preko svojih kolena kao pokrivač. Grad je bio okićen ćilimovima. Svo stanovništvo je bilo na ulicama. Vojnike je darovalo čarapama i peškirima, a konje kitilo vencima spletenim od cveća. Za oficire je priređen svečani ručak, a za vojsku su bila spremljena puna volovska kola hleba i kačkavalja.

U ratovima od 1912. do 1918. godine živote je izgubilo 7610 lica sa područja tadašnjeg pirotskog okruga.Poginulim i umrlim  ratnicima iz balkanskih i prvog svetskog rata, narod pirotskog kraja podigao je 1930. godine, na tijabarskom groblju, spomen kosturnicu u vidu piramide, koja danas nosi naziv Srpsko vojničko groblje. U Sabornoj crkvi u Tijabari 1926. godine postavljena je spomen ploča sa imenima poginulih i umrlih u ratovima od 1912. do 1918. godine.

U Pirot je te 1918. došla i Treća grčka divizija sa Peleponeza. Smešteni su na položaje oko Pirota i u Pirotu. Zima je bila prejaka za iznurena tela grčkih vojnika i preoštra za slabe uniforme koje su nosili. Jedan za drugim poboljevali su i umirali.  Umrlo je njih 318. Tokom 1923. i 1924. godine, tela grčkih vojnika eshumirana su i sa okolnih grobalja preneta su na Tijabarsko groblje. Odbor Pirotske opštine doneo je odluku da se zemljište na kome se nalazi Grčko vojničko groblje ustupi Grčkoj u trajno vlasništvo. Spomenik ovim mladićima nastradalim daleko od rodnog kraja podignut je 1933. godine. Beli granit od koga je spomenik načinjen donet je iz Grčke.

Prve poratne godine bile su u znaku opuštanja i osnivanja društava i klubova. Bila je to reakcija na godine koje su samo najjači mogli da prežive. Prvi su se okupili gimnazijalci. Obnovili su rad Đačke družine »Iskra«, čiji je cilj bio da poveća intelektualni nivo tadašnjih đaka i podstakne ih na književno i umetničku stvaralaštvo. Osim ove osnovane su i druge družine: Kolo trezvene mladeži »Smilje i kovilje«, Podmladak aerokluba »Naša krila«, podružnica Filijalnog savaza, podmladak Crvenog krsta, Skautski steg »Karanović«. Iz Francuske je »stigla« prva lopta, pa je 1920. godine osnovan Loptački klub »Omladinac«.

Predratni partijski i sindikalni aktivisti počeli su da okupljaju članstvo i da se organizuju oko Komunističke partije Jugoslavije. Kao što je i pre rata Socijal-demokratska lista dobila veliki broj glasova (imali su i četiri odbornika Pavla Krstića, Dragutina Pejčića, Jevtu Rančića i Ristu Colića), tako su i na izborima1920. godine u Pirotu i okolini pobedili komunisti. Uskoro je opština naišla na bojkot kod dela građanstva. Bez ikakvog budžeta, opštinska vlast počinje sa prikupljanjem dobrovoljnih priloga, ali i dvostrukog noporezivanja (siromašni su bili oslobođeni poreza), planirano je i besplatno lečenje, a u planu je bila i izgradnje doma za ratnu siročad. U noći između 30. i 31. decembra 1920. godine objavljena je »Obznana«, zabranjen je rad Komunističke partije Jugoslavije. Radikali su preuzeli vlast u opštini, a Nedeljka Stojića, Vasu Krstića, Pavla Krstića, Miku Vacića i druge viđenije ljude partije i sindikalne organizacije su uhapsili prekinuvši sednicu Gradske opštine u Pirotu.

Posle 1920. godine prava radnika su se branila akcijama sindikalnih organizacija. Održavani su zborovi, štrajkovi, proslave Prvog maja. Godine 1923. osnovana je Nezavisna narodna partija, ali je i njen rad uskoro zabranjen. Zabranjen je bio i rad Nezavisnih sindikata 1924. godine. Sve veća kriza i nemogućnost borbe protiv izrabljivanja i kršenja prava radnika izazvala je novi talas nezadvoljstva. Na pokušaj da se izrazi nezadovoljstvo na zborovima, policija je odgovorila nasiljem.

U Pirot se tih godina malo ulagalo. Na inicijativu imućnijih građana 1920. godine formirano je “Pirotsko električno i industrijsko društvo” sa ciljem da se elektrifikuje grad. Prva sijalica na ulicama Pirota upaljena je 12. avgusta 1922. godine. Sledeća akcija bila je tek 1926. godine kada je postavljen kamen-temeljac zgrade Učiteljske škole. Sledeći poduhvat bilo je isušivanje Barja. I regulacija korita Nišave uzvodno od Velikog mosta počela je 1926. godine, uporedo su građeni i kejovi. Lipe, koje i danas cvetaju duž obe strane keja, su posađene kasnije, tridesetih godina. Za potrebe rudnika Jerma, 1925. godine, počela je izgradnja pruge uskog koloseka. “Esnaf”, dom zanatlijskog esnafa, otvoren je januara 1925. godine.. “Nacional”, jedan od najpoznatijih objekata u gradu renoviran je 1927. godine.

Tridesete godine bile su u znaku ugnjetavanja, gladi, diktature i krize. U pozadini svega bila je oštra međustranačka borba i nimalo lakši položaj građanstva.

Svakodnevni život proticao je u borbi za opstanak. Naglo je povećano interesovanje za sportske organizacije, napušta se sve više poljoprivreda i zanatstvo, a povećava se interesovanje za trgovinu.Počinje sa radom “Industrijska radionica “Tigar” – Dimitrije Mladenović 'Gaga i komp.”

Godina 1935. ostala je upamćena po pobedi Dragoljuba Jovanovića na izborima, kao kandidata opozicije protiv Dimitrija Mladenovića Gage i Jovana Misirlića, a 1939. po osnivanju aktiva Saveza komunističke omladine Jugoslavije, 1941. po velikim demonstracijama protiv pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu.

Drugi svetski rat

Nemačka je preko teritorije Bugarske ušla na teritoriju Srbije. Otpor nemačkim jedinicama bio je veoma slab jer se Toplička divizija Pete samostalne armije povlačila. Za Nemcima su išli Bugari. Pirot je od strane Nemaca predat Bugarima 18. aprila. Tada kreće jak talas bugarizacije. Scenario gotovo isti kao i u svim predhodnim pokušajima da se teritorija Pirota priključi Bugarskoj: pokrštavano je stanovništvo, paljene knjige, uveden je bugarski kao administrativni jezik i škole na obaveznom bugaraskom. Vrhunac je postignut pokušajem da se sruši spomenik oslobodiocima Pirota u Tijabari. Eksplozija ga je samo delimično oštetila, ali je nekoliko noći kasnije sa vrha skinuta i odneta figura orla. Kako je raslo ugnjetavanje, tako se povećavao otpor bilo kakvom vidu okupatorskog delovanja. Uskoro se organizuje narodno oslobodilački pokret. Na teritoriji Pirota i okoline  Akcije je izvodio Nišavski partizanski odred.  Prva oružana grupa koja se suprotstavila Bugarima bila je Visočka  partizanska četa. Kao odgovor na delovanje partizana Bugari su organizovali “lovne rote” koje su ostale sinonim za svirepost do  dana današnjeg. Nedovoljne snage partizanskih četa primorali su ih da se krajem 1942. godine povuku u ilegalu i da više deluju na razvoju narodnooslobodilačkog pokreta.

Nisu zaostajali za Nemcima ni u jednom zločinu. Po uzoru na Nemce usvojili su zakon o zaštiti nacije i stvorili pravnu osnovu za proganjanje Jevreja. Jevrejska mala 12. marta 1943. godine bila je blokirana, a 178 Jevreja sprovedeno je u Sokolanu. Železnicom su prebačeni u Lom (Bugarska) odakle im se gubi svaki trag.

Godina 1943. bila je u znaku stalnih pokušaja da se krene u frontalnu borbu sa Bugarima. Svi pokušaji da se organizovano pruži otpor završavali bi se veoma malim gubicima na strani Bugara, a velikom opasnosti za stanovništvo.

Bitka kod Mrtvačkog mosta bila je jedan od najznačajnijih okršaja na teritoriji opštine Pirot. Lovne rote bile su u svom ustaljenom pohodu odmazde na području Visoka. Borci Nišavskog partizanskog odreda spustili su se sa Vidliča na Mrtvačkom mostu postavili su zasedu i posle teške borbe odneli pobedu.

Otpor je rastao srazmerno pritiscima koji su na stanovništvo vršeni. Onda je nastupila bugarska “Prolećna ofanziva”. Tako je nazvano zversko mučenje stanovnika okolnih sela u po bela dana. Najčešće je pred celim selom izvođen jedan od seljana i mučen ili batinan do smrti. Od svojih žrtava tražili su imena i mesta na kojima se nalaze partizani. Na Kaca-Kamenu su saradnici partizana, ruku razapetih, sa motkama provučenih kroz rukave, zverski pobijeni. Nisu zaobišli ni druga sela. Ostala su zapamćena zverstvau Krupcu kada su Jerinu Nikolić rastrgli konjima, Dukatinka Đorđević je vučena vezana konju za rep, pošto je i dalje davala znake života dotučena je kundacima i kamenjem.

Pošto su početkom septembra 1944. godine Bugari proglasili neutralnost i povukli se sa teritorije pregovorima i ulaskom partizana u Pirotu je uspostavljena nova vlast.